در آغاز دهه ۲۰۰۰، مدیریت نوآوری با یک واقعیت جدید روبرو شد؛ جهانی شدن دانش، شتاب گرفتن چرخه فناوری و افزایش پیچیدگی بازارها. در چنین شرایطی، رویکردهای سنتی توسعه فناوری که بر کنترل داخلی، محرمانگی و خود کفایی مطلق تأکید داشتند، کارایی خود را از دست داده بودند. همین زمینه موجب شکلگیری رویکردی نوین در نوآوری شد که بعدها به عنوان «نوآوری باز» شناخته شد.
این رویکرد، بر خلاف سنتهای مرسوم، بر تعامل مستمر با محیط بیرونی، بهرهبرداری از منابع دانشی دیگران، و تجاری سازی انعطافپذیر داراییهای فکری تاکید دارد. نوآوری باز تنها یک ابزار نیست، بلکه تغییری بنیادین در نگرش به خلق، انتقال و بهرهبرداری از دانش است.
مدل سنتی: نوآوری بسته
تا پیش از دهه ۲۰۰۰، اغلب شرکتهای بزرگ از مدل بسته نوآوری استفاده میکردند. در این مدل:
- همه مراحل تحقیق، توسعه و عرضه محصول، درون سازمانی بود.
- فناوری و دانش، داراییهایی انحصاری تلقی میشدند.
- خروج فناوری از سازمان نشانهای از شکست تلقی میشد.
- همکاری با رقبا یا نهادهای بیرونی، تهدید تلقی میشد.
این رویکرد در دوران سلطه صنایع بزرگ کارایی داشت، اما با ظهور فضای باز فناوری، دچار تزلزل شد.
چرا نوآوری بسته ناکارآمد شد؟
در ارزیابی تحول محیط کسب و کار، چند عامل کلیدی شناسایی میشود که موجب زوال مدل بسته نوآوری شدهاند:
۱. افزایش تحرک سرمایه انسانی: جا به جایی متخصصان بین شرکتها موجب نشت دانشی اجتنابناپذیر شده است.
۲. توسعه سرمایهگذاری خطرپذیر: استارتاپها بدون نیاز به شرکتهای بزرگ میتوانند فناوریهای پیشرفته را به بازار عرضه کنند.
۳. رشد قدرت علمی دانشگاهها: نهادهای علمی به مراکز مستقل خلق دانش و فناوری تبدیل شدهاند.
۴. افزایش توان شرکای زنجیره تأمین: بسیاری از نوآوریها در خارج از مرزهای سازمانی توسعه مییابند.
۵. پویایی بازار پتنتها و لیسانس فناوری: مالکیت فکری به یک ابزار تجاری قابل مبادله تبدیل شده است.
۶. جهانیشدن R&D و ظهور شبکههای دیجیتال: تولید و تبادل دانش از حالت متمرکز خارج شده و به شبکهای جهانی تبدیل شده است.
مفهوم نوآوری باز
نوآوری باز، استفاده آگاهانه از جریانهای ورودی و خروجی دانش برای تسریع نوآوری درونی و توسعه بازارهای بیرونی برای بهرهبرداری از نوآوری است.
در این مدل:
- از ایدهها و فناوریهای بیرونی برای توسعه درونی استفاده میشود (Inbound).
- فناوریهایی که سازمان قادر به بهرهبرداری از آنها نیست، به بازارهای دیگر واگذار میشوند (Outbound).
در واقع، سازمان به جای آن که تنها متکی به ظرفیتهای درونی باشد، از ظرفیت اکوسیستم نوآوری بهره میگیرد و در مقابل، داراییهای بدون استفاده خود را به دیگران عرضه میکند تا از آنها ارزش آفرینی شود.
نوآوری باز فراتر از برون سپاری
درک عمومی از همکاری فناورانه گاهی به برونسپاری ساده یا خرید فناوری تقلیل مییابد. اما نوآوری باز متفاوت است. این رویکرد شامل موارد زیر است:
- پذیرش این واقعیت که منابع دانشی ارزشمند الزاماً درون سازمان وجود ندارند؛
- انعطافپذیری در مالکیت فکری و شکلگیری مدلهای مشارکتی چندلایه؛
- بهکارگیری شکستهای گذشته (مثل پتنتهای بلااستفاده) برای خلق ارزش جدید؛
- یادگیری مستمر از تعاملات اکوسیستمی، حتی اگر منجر به تجاری سازی مستقیم نشود.
نمونههای کاربردی
دو مثال شناخته شده نشان دهنده تفاوت میان رویکردهای بسته و باز هستند:
Lucent Technologies
این شرکت با تکیه بر Bell Labs از برترین ظرفیتهای تحقیقاتی برخوردار بود، اما عدم تعامل مؤثر با بازار و رویکرد محافظه کارانه در خروج فناوری، باعث شد بسیاری از نوآوریها هرگز تجاری سازی نشوند.
Cisco Systems
در مقابل، سیسکو با بهرهگیری از مدل خرید فناوری از استارتاپها، نهتنها سرعت ورود به بازار را افزایش داد بلکه ریسک توسعه را به خوبی مدیریت کرد.
مزایا
- افزایش بهرهوری R&D: با تمرکز منابع داخلی روی توسعه فناوریهای استراتژیک و استفاده از منابع بیرونی برای سایر نیازها.
- شتابدهی به زمان ورود به بازار: با جذب فناوری آماده یا همکار توسعه یافته.
- کاهش ریسک فناورانه و مالی: با مشارکت در هزینهها و اشتراکگذاری ریسک.
- افزایش انعطافپذیری در تغییرات بازار: با تنوع بخشی به منابع نوآوری.
- تعامل اثربخش با اکوسیستم فناوری: با تبدیل رقبای بالقوه به شرکای راهبردی.
در عین مزایا، پیادهسازی موفق نوآوری باز نیازمند حل برخی چالشهای ساختاری و فرهنگی است:
- مدیریت مالکیت فکری و تضاد منافع بین طرفین
- باز تعریف شاخصهای ارزیابی عملکرد واحدهای R&D
- نیاز به فرهنگ شفافیت، اعتماد و یادگیری متقابل
- توانمند سازی سازمان برای انتخاب و ارزیابی شرکای مناسب
- حمایت فعال مدیریت ارشد و تعهد به تغییر ساختاری
چارچوب اجرایی نوآوری باز
پیاده سازی موثر این مدل نیازمند اقدامات هماهنگ در سه سطح است:
۱. راهبردی
تدوین سیاستهایی که استفاده از منابع بیرونی، ورود به شبکههای نوآوری، و تجاریسازی خروجیهای بلااستفاده را بخشی از استراتژی رسمی شرکت قرار میدهد.
۲. فرآیندی
ایجاد ساختارهای مشخص برای شناسایی ایده، غربالگری، توسعه مشترک، تنظیم حقوق مالکیت فکری، و ارزیابی اثربخشی همکاریها.
۳. فرهنگی
ترویج ارزشهایی مانند اعتماد، انعطافپذیری، پذیرش شکست، و یادگیری سازمانی بهعنوان پایههای اصلی فرهنگ نوآوری.
نتیجهگیری
نوآوری باز امروزه به یکی از مسیرهای اصلی سازمانها برای حفظ مزیت رقابتی و افزایش انعطافپذیری در محیطهای پر تحول تبدیل شده است. در دنیایی که هوشمندی، همکاری و سرعت تعیینکننده بقای کسب و کار هستند، باز بودن به روی دانش، شرکای جدید، و منابع بیرونی نه تنها یک انتخاب، بلکه یک الزام استراتژیک است.
